Pozytywizm

W epoce pozytywistów rozwijały się prócz powieści, krótkie formy prozatorskie poruszające głownie hasła pozytywistyczne. Zalicza się do nich m. in. Nowela, która wywodzi się już ze starożytnej Grecji. Gatunek ten wsławił się dzięki G. Boccaccio – twórcy okresu renesansu, który stworzył zbiór nowel „Dekameron”. Nowele charakteryzują się mocno zarysowaną akcją, wyraźnie zaznaczonym punktem kulminacyjnym i zakończona jest puentą. Zawiera jeden główny wątek, wokół którego rozgrywa się akcja utworu. Narrator odgrywa w tego typu utworach niewielką rolę. Przykładem noweli pozytywistycznej jest „Kamizelka”. Dominuje tu naturalizm – skrajny obiektywizm, kult obserwacji i zainteresowanie nizinami społecznymi. Inną często wykorzystywaną formą jest opowiadanie, które zawiera luźną kompozycję. W tym typie utworów odnajdziemy wątki poboczne i dygresje. Rola narratora jest tu już większa, gdyż opowiadanie zawiera liczne opisy. Puenta nie jest tu aż tak wyraźna lub jej po prostu nie ma. Charakterystyczna jest na pewno wielowątkowość, dość szybko przebiegająca, dokładnie opisana akcja. Opowiadania w późniejszym okresie odnajdziemy w 20-leciu międzywojennym np. w opowiadaniach Borowskiego.

Pozytywiści głosili swoje 4 główne hasła, z których pierwsze to praca u podstaw, mająca na celu zadbanie o poprawę życia we wszystkich dziedzinach kulturalnych i gospodarczych. Podniesienie poziomu życia, oświaty, kult wiedzy stały się głównym celem tego hasła. Kolejnym podejmowanym problemem stała się praca u podstaw – oświata dla ludu. Ludzie wykształceni mieli starać się podwyższać poziom nauczania wśród ludu, często ten temat poruszały nowele. Szerzyło się tajne nauczanie w latach 80. zaborze rosyjskim. Zamieszki przeciw Żydom mające miejsce w 1881 r., w czasie których plądrowano, rabowano stały się powodem kolejnego hasła pozytywistów, którym jest asymilacja Żydów, która oznacza wprowadzenie tego narodu do społeczeństwa, polega na zaakcyptowaniu i tolerowaniu ich. Ostatnim ważnym hasłem jest emancypacja kobiet. Walka kobiet o równouprawnienie, o to by zajmowały w społeczeństwie taki sam status co mężczyźni. Jedną z emancypantek została Orzeszkowa, podobnie Konopnicka. Były one wyzwolonymi kobietami. Emancypantki chca być równoprawnymi obywatelami, chcą być doceniane i mieć prawo korzystania z dóbr kultury i nauki.

W pozytywiźmie odnajdujemy 3 nowe typy powieści: powieść realistyczną, historyczną oraz polifoniczną. Pierwsza z nich charakteryzuje się tym, że występuje w niej 3-cio osobowy narrator, który jest wszechwiedzący i zagląda w dusze bohaterów, język powieści często nawiązuje do mowy potocznej, jest klarowny. Powieść ta jest bogata w materiał psychologiczny, obyczajowy i społeczny. Ważne stają się szczegóły jak na przykład konkretne sumy pieniędzy, realne interesy. Fabuła jest rozbudowana i charakteryzuje się wielowątkowością. Drugi typ powieści – powieść historyczna wytworzyła się w II poł. XIX w. Ogromnie ważne stają się szczegóły historyczne i obyczajowe (typ wolterscotowski), akcja w tej powieści jest dynamiczna, łączy się wątki historyczne z intygą romantyczną (typ domasowki). W powieści historycznej znajdują się liczne porównania i elementy fantastyki. Ostatni typ powieści został stworzony przez Dostojewskiego. Powieść polifoniczna nazywana inaczej analityczną prozą dialogową czy też powieścią wielogłosową charakteryzuje się ogromnym znaczeniem dialogów, to właśnie on rozwija akcję, sam w sobie jest akcją. W dialogach dowiadujemy się o bohaterach i są przedstawiani z wielu perspektyw, często subiektywnie.

Do głównych nurtów filozoficznych pozytywistów zaliczyć należy utylitaryzm czyli użyteczność, realicystyzm objawiająca się głownie skupianiem się na pomocy najniższym warstwom społecznym. Następnymi nurtami są socjalizm i ewolucjonizm polegający na stwierdzeniu, iż świat (społeczeństwo) podlega ciągłym zmianom takim jak natura. Praktycyzmem również charakteryzowali się pozytywiści, co jak sama nazwa wskazuje, oznacza praktyczne zastosowanie. Twierdzili również, że człowiek nie jest w stanie poznać wszystkich praw, które rządzą światem co kryje się pod nazwą agnocystyzm. Kolejnymi charakterystycznymi nurtami stały się racjonalizm – wiara w możliwości ludzkiego rozumu, empiryzm – poznanie świata poprzez doświadczenie. Hipolit Kein posłużył się mianem determinizmu oznaczającego, że moment dziejowy, rasowy, miejsce urodzenia ma wpływ na to kim się jest. Ważne jest stawianie realnych celów. Dla pozytywistów ważny stał się także pragmatyzm, który polegać miał na tym, że najpierw trzeba podnieść poziom społeczeństwa, oświata dla ludu (rozwój edukacji u najniższych warstw społecznych, nauka pisania i czytania).

Nazwa pozytywizm oznaczająca użyteczny, ścisły po raz pierwszy użyta została w „Wykładach filozofii pozytywnej” francuskiego filozofa Comte’a. Książka ta głosiła wartość nauki jako jedynego niezawodnego poznania świata. W Polsce nazwa miała oznaczać okres po upadku powstania styczniowego (1864 r.). Początek pozytywizmu na świecie wyznacza rok 1850, natomiast koniec rok 1880. W Polsce zaś umownym początkiem tej epoki stał się rok 1863, a końcem rok publikacji „Poezji. Serii II” Kazimierza Przerwy – Tetmajera, tomu programowego dla następnej generacji. Niektórzy uważają za datę kończącą epokę rok 1896, w którym to wydane zostały takie dzieła jak „Faraon” i „Emancypantki”. Daty te jednak są tylko umowne, gdyż właściwie światopogląd towarzyszący tej epoce zaczęły rozwijać się na Zachodzie znacznie wcześniej i długo walczyły z tendencjami romantycznymi. Tak też było w Polsce. Zaczęły się one pojawiać już przed powstaniem styczniowym np. w Wielkopolsce w latach 40, w Galicji również niedługo po tym. Koniec epoki też trudny był do określenia, gdyż większość pisarzy tego okresu tworzyło jeszcze przez całą kolejną epokę.